Tradycyjny model choroby alkoholowej zakłada, ze alkoholizm jest zaburzeniem postępującym. Jeśli osoba uzależni sie od alkoholu nie można doprowadzić do kontrolowanego jego spożywania i abstynencja jest jedyną opcją. Abstynentów po leczeniu odwykowym nazywa się niepijącymi alkoholikami.
Teoria poznawcza przyjmuje, że jest możliwe nabycie umiejętności kontrolowanego spożywania alkoholu w każdym czasie, nawet po uzyskaniu abstynencji. W tej perspektywie przyjęcie założeń modelu tradycyjnego może zniweczyć wysiłki uzyskania kontroli nad zachowaniem przez wytworzenie oczekiwania, że spożycie alkoholu po uzyskaniu abstynencji musi nieuchronnie prowadzić do nałogu. Badania bowiem wskazują, że oczekiwania odgrywaja rolę w wytworzeniu schematu używania i nadużywania alkoholu, wystepują w zjawisku braku kontroli, gdy zacznie się pić.
Interwencje poznawczo- behawioralne łączą trening samoregulacji zachowania z modyfikacją przekonań i postaw. W tym modelu zapobiega sie nawrotom ciągłego picia poprzez uczenie się/ trening radzenia z sytuacją w czasie spożywania alkoholu. Celem terapii jest kontrolowanie spożywania alkoholu i radzenie sobie z nawrotem, a nie całkowita abstynencja.
Według Bandury, osoba, która znajdzie się w sytuacji prowokującej do spożycia alkoholu, uruchamia proces oceny poznawczej jej przeszłych działań w podobnych sytuacjach, a kończy dokonaniem oceny własnej skuteczności. Jeśli stwierdzi, że nie poradzi sobie, następuje nawrót. Metodą zmiany przekonania o własnej nieskuteczności jest działanie. To też zapobieganie nawrotom polega na zaangażowaniu pacjenta w wykonanie działań polegających na przejawianiu reakcji alternatywnych w sytuacjach, w których jedynym sposobem reagowania na trudne sytuacje, emocje, konflikty, było wcześniej wypicie alkoholu. Terapia polega na podniesieniu samooceny własnych możliwości i skuteczności.
Trening zapobiegania nawrotom stosuje się również w uzależnieniach od kokainy, ale w tym przypadku celem terapii jest całkowita abstynencja. Pacjentów uczy się radzić z pragnieniem zażycia narkotyku. Zmienia się im przekonanie, że chęć zażycia narkotyku jest niekontrolowanym impulsem i człowiek nie jest wstanie oprzeć się jego zażyciu. W wyniku doświadczenia okazuje się, że to pragnienie mija, jeżeli się nie podejmuje działania w celu zaspokojenia pragnienia narkotykowego.
